چه راه آن را سپرى كردى ؟ چه عمل در آن انجام دادى ؟ آيا به ياد خدا بودى و حمد او را بجا آوردى ؟ آيا حق برادر مؤمن را ادا كردى ؟ آيا غم و اندوهى از دل او زدودى ؟ و در غياب او زن و فرزندش را حفظ كردى ؟ آيا حق بازماندگانش را بعد از مرگ او ادا كردى ؟ آيا با استفاده از آبروى خويش ، جلوى غيبت برادر مؤمن را گرفتى ؟ چه كار مثبتى امروز انجام دادى ؟ سپس آنچه را كه انجام داده به ياد مىآورد و اگر عمل خيرى از او سر زده ، حمد خدا و تكبير او را به خاطر توفيقى كه به او عنايت كرده بجا مىآورد ، و اگر معصيت كرده از خداوند آمرزش مىطلبد و تصميم به ترك آن در آينده مىگيرد . . . . « 1 » دوم : نتايج و آثار محاسبهء نفس چيست ؟ در روايات تعبيرات گوناگون در اين زمينه آمده كه ذكر مىكنيم : امام على عليه السلام فرموده است : « مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ وَقَفَ عَلى عيب‌هاهِ وَأَحاطَ بِذُنُوبِهِ وَاسْتَقالَ الذُّنُوبَ وَاصْلَحَ الْعيب‌ها ؛ كسى كه محاسبه نفس خويش كند بر عيب‌هاى خويش واقف مىشود ، و از گناهانش باخبر مىگردد و از گناه توبه مىكند ، و خود را اصلاح مىنمايد » . « 2 » و نيز فرمود : « مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ سَعَدَ ؛ كسى كه به محاسبهء خويشتن بپردازد ، سعادتمند مىشود » . « 3 » سوم : شرايط محاسبهء نفس چيست ؟ چند شرط را كه علماى علم اخلاق بيان كردند ذكر مىكنيم : 1 . در حساب كردن بايد سخت‌گير باشيم و كوچك‌ترين چيز را حساب كنيم

--> ( 1 ) . بحارالانوار ، ج 89 ، ص 250 ( 2 ) . غرر الحكم به نقل از ميزان الحكمه ، ج 2 ، ص 409 ( 3 ) . مستدرك الوسائل ، ج 12 ، ص 154